En la radio
Esperanto estis en la programaro de Ràdio Klara, la libera radiostacio de Valencio, dum dek sep jaroj, en tri etapoj kaj kun tri malsamaj teamoj. Kio konserviĝas sonregistrite estas la lasta: inter 2001 kaj 2003, grupo de valenciaj esperantistoj faris ĉiun vendredon, de la 20:30 ĝis la 21:30, rektan programon nomatan Esperanto en la ràdio, reelsendatan semajnfine.
La Fondaĵo konservas la originalajn diskojn de 44 el tiuj elsendoj, ĉirkaŭ kvardek horojn da radio. En aŭgusto de 2026 troviĝis en la sidejo 45 diskoj; 42 estis tiam legeblaj kaj du pliaj estis savitaj en septembro, el la tri kiuj restis nelegeblaj. Ili estas ciferecigitaj, aŭtomate transskribitaj kaj publikigitaj unu post la alia: ĉiu paĝo enhavas la sonregistraĵon, resumon de la temoj kun tempomarkoj kaj la kompletan transskribon.
Ene ne estas nur Esperanto. Estas eŭropa lingvopolitiko, muziko el la tuta mondo, telefonvokoj de aŭskultantoj, kongresoj, paeloj, kato promenanta tra la studio kaj la vivo de asocia movado rakontita de interne.
La programoj estis en la hispana, do ankaŭ la resumoj kaj transskriboj estas en tiu lingvo.
Dek sep jaroj en anteno
Félix Navarro, 1986-1994
La programon komencis unu sola homo. Félix Navarro Clemente —estrarano de la Valencia Esperanto-Grupo jam en 1974, kaj kun «pli ol kvindek jaroj dediĉitaj al la instruado de la lingvo» kiam plenumiĝis la unua datreveno— surmetis en antenon Esperanto en la Radio en marto de 1986. La preciza tago varias laŭ la fonto: la bulteno de junio 1990 diras ke «la elsendoj komenciĝis la 17-an de marto 1986» (Valencia Luno n-ro 27), kaj Navarro mem skribis en 1993 ke temis pri «de la 16an marto 1986a» (n-ro 37).
Li komencis lunde, kun tri kvaronoj da horo, kaj baldaŭ necesis plilongigi ĝin al plena horo kaj movi ĝin al mardo. En junio de 1990 ĝi jam atingis 218 elsendojn «senhalte». Kaj en julio de 1993 li rakontis unuapersone kio tio estis:
Mi mem pretigas la programon. Ĉe la radiostacio neniu persono estas krom mi ĝis kiam mi elfinas la elsendon. Neniu helpas min. Tial mi estas la redaktoro, la radioparolanto, la sonkontrolanto, la telefonisto kaj… […] Mi daŭrigos la elsendon malgraŭ ke mi baldaŭ estos 85-jara.
Li ĉesis mallonge poste. Ĉirkaŭ la aŭtuno de 1994 transprenis teamo —Sebastián Peris, Jesús Marco kaj Eduardo Martínez, kaj poste Berta Raposo kaj aliaj—, kiu en aprilo de 1998 renovigis la programon: nova horaro, marde je la kvina posttagmeze, pli da parolata Esperanto en anteno kaj kovrado jam atinganta tridek kilometrojn ĉirkaŭ la urbo. Ili krome partoprenis la asembleojn de la radiostacio kaj donacis esperantaĵojn por aŭkcio, per kiu Ràdio Klara provis kvadratigi siajn financojn.
Kaj la etapo kiu konserviĝas: ekde novembro de 2001
La plej malnova konservita sonregistraĵo estas tiu de la 22-a de februaro 2002, sed tiam la programo jam de monatoj estis elsendata. En la disko de la komputilo de la Fondaĵo, reakirita en 2026, konserviĝas la skriptoj de la kvara kaj la kvina elsendoj, titolitaj «4ª emisión: 23-11-02» kaj «5ª emisión: 30-11-01» —la jaro estas tajpita kontraŭdire, sed la enhavo solvas ĝin—. La 23-a kaj la 30-a de novembro estis vendredoj en 2001, la tago de la programo; en 2002 ili estis sabatoj. Kaj la skripto de la kvina anoncas la omaĝon al Zamenhof en Cheste por «la venonta sabato, 15-a de decembro»: la 15-a de decembro estis sabato en 2001 kaj dimanĉo en 2002. Ĝi krome donas la prezon de la bankedo en pesetoj. Se la programo estis semajna, la unua elsendo devis okazi ĉirkaŭ la 2-a de novembro 2001.
Tiuj skriptoj montras alian ŝanĝon: en 2001 la reelsendo estis dimanĉe de la 14:45 ĝis la 15:45, dum en la registritaj elsendoj de 2002 kaj 2003 la parolantoj jam anoncas sabate de la 17:15 ĝis la 18:15.
Fonto ekster la Fondaĵo krome konfirmas tion: la bilanco de 2001 publikigita de la bulteno Valencia Luno n-ro 48, de marto 2002 kalkulas inter la faritaĵoj de tiu jaro «la revivigo de la esperanto radio-programoj en Radio Klara». Tio estas la ĝusta vorto: kio komenciĝis en novembro de 2001 ne estis nova programo, sed la tria etapo de programo jam dek kvin-jara.
Du aliaj dokumentoj el la sama komputilo konfirmas tion sendepende. La agadkalendaro de la sidejo por la aŭtuno de 2001 —la sabatoj 6-a kaj 20-a de oktobro, 3-a kaj 17-a de novembro kaj 1-a kaj 15-a de decembro, kiuj estas sabatoj nur en tiu jaro— jam mencias «la programo en Radio Klara» inter la sabataj taskoj. Kaj la ekonomia raporto de 2001 elstarigas «la realización de un programa radiofónico semanal destinado a la divulgación del idioma Esperanto» kiel unu el la tri elspezaj ĉapitroj de la ekzercjaro.
La skriptoj krome ebligas rekonstrui la ordon de tiuj unuaj semajnoj. En la sama komputilo konserviĝis la labor-listo, Ideas para programas en Radio Klara, kiu komenciĝas tiel: 1. La angla · 2. Alternativoj al la angla · 3. Historio de Esperanto · 4. Ĝenerala nuna panoramo de Esperanto · 5. Perspektivoj de Esperanto. La listo estis sekvata laŭorde: la monografio de la kvara elsendo estis «Esperanto en la actualidad» kaj tiu de la kvina, «Perspectivas del esperanto»; kaj tiu de la kvara komenciĝas «retomando historia desde 1968», ĉar la antaŭan semajnon —la trian— oni rakontis la historion de la lingvo. Se la korespondo validas retroen, la unua elsendo traktis la anglan kaj la dua ĝiajn alternativojn.
Necesas precizigi ion pri la tria el la konservitaj skriptoj: ĝi ne estas unu sola programo, sed tri malsamaj malnetoj kunfanditaj en unu dosiero dum la reakiro. Unu estas ĝenerala prezento en formo de oftaj demandoj —«todo lo que usted siempre quiso saber sobre el esperanto y nunca se atrevió a preguntar»—, ĝuste kion oni atendas de ĵus komencita programo; la aliaj du estas monografioj pri lingvo kaj paco kaj pri la lingva diverseco.
Ĉiuj elsendoj
2002 · 22 feb · 1 mar · 8 mar · 29 mar · 5 abr · 12 abr (1) · 12 abr (2) · 26 abr · 3 may · 24 may · 31 may · 21 jun · 28 jun · 4 jul · 12 jul · 19 jul · 26 jul · 20 ago · 23 ago · 18 oct · 8 nov · nov-dic
2003 · 10 ene · 31 ene · 14 feb · 21 feb · 28 feb · 7 mar · 28 mar · 4 abr · 11 abr · 18 abr · 25 abr · 9 may · 9 may · 16 may · 20 jun · 27 jun · 25 jul · 8 ago · 29 ago · 12 sep · 26 sep
La signomelodio
Ĉiu programo komenciĝis per la sama muziko. Ĝin komponis Jesús Marco Nácher per Commodore Amiga, kaj dum jaro kaj duono ĝi estis la unua afero aŭdata ĉiun vendredon je la 20:30.
La originalo ne konserviĝis, do ambaŭ versioj ĉi tie devenas de la elsendoj mem. Ĝi aperas nur en tiuj de 2002: ekde 2003 la radiostacio ŝanĝis sian identigmuzikon.
Versio kun kompleta fino (41 s). Ĝi estas tranĉita komence, sed finiĝas pure, kun sia formalaŭtiĝo.
Ondformo kaj spektrogramo de la signomelodio (versio kun kompleta fino)
Pli longa versio (1 min). Reprenita el la programo de la 12-a de aprilo 2002, ĝi konservas kelkajn sekundojn pli komence, sed eniras miksita kun la identigmuziko de Ràdio Klara mem, kiel ĝi sonis en la etero.
Ondformo kaj spektrogramo de la pli longa versio: komence videblas la identigmuziko de la radiostacio antaŭ ol eniras la signomelodio
Estus bonege retrovi la originalan dosieron: la Amiga-modulon per kiu Jesús ĝin komponis (.mod, .xm aŭ simila). Ĝi sonus ekzakte kiel en 2002, cifereca kaj sen la identigmuziko supre. Sed se iu konservas ĝin en iu disketo, tiu estas li mem: la Fondaĵo ne havas kopion.
Pri la registraĵoj
La sonregistraĵoj devenas de la diskoj konservataj de la Fondaĵo, ciferecigitaj sen retuŝoj. Tri diskoj alvenis sen dato sur la kovrilo kaj estis datitaj laŭ tio, kion oni diras en la programo mem.
La transskriboj estas aŭtomataj (Whisper large-v3 kun parolant-identigo) kaj enhavas erarojn, precipe en propraj nomoj kaj en la kantotekstoj, kiuj preskaŭ ĉiam estas en Esperanto. Tamen ili ebligas serĉi laŭ teksto kaj trovi la ĝustan minuton de ĉiu temo.
Antaŭulo: «Micrófono esperantista» (ekde 1949)
Esperanto en la ràdio ne estis la unua esperantista programo de Valencio. La bulteno Valencia Luno rakontis tion precize en 1968: «ekde la jaro 1949, tio estas, de antaŭ dek naŭ jaroj, la Valencia Grupo disvastigas Esperanton unu fojon ĉiusemajne dum kvaronhoro pere de Radio Alerta, kiu fariĝis poste Radio La Voz de Levante». La programo —alvoko kaj klarigo pri la celoj de Esperanto, propaganda aŭ novaĵa artikolo, leciono pri gramatiko, melodioj kaj La Espero ĉe la komenco kaj la fino— nomiĝis «Micrófono esperantista», kaj la sama bulteno nomis ĝin «la dojena kaj plej daŭra el la esperantistaj elsendoj en Hispanujo» (Valencia Luno n-ro 1, 1968).
Tiu, kiu verkis tiujn tekstojn, estis doktoro Rafael Herrero Arroyo, patro de la unua kasisto de la Fondaĵo. Lia filo memoras lin nokte antaŭ la skribmaŝino preparanta la tekston de la semajno, kaj memoras ankaŭ la viron, kiu venis al la hejmo por preni ilin —iu Collado— kaj kiu ofte devis reveni la sekvan tagon, ĉar ili ankoraŭ ne estis pretaj. La originaloj ekzistis: jarojn poste iu venis serĉi ilin kaj li transdonis ĉiujn, sen ke li hodiaŭ memoru al kiu nek kien ili iris (notoj de la intervjuo de la 26-a de aŭgusto 2026).
La voĉo de la programo en la sesdekaj kaj sepdekaj jaroj estis tiu de Micaelina Malón Fenero, kiu aperas kiel Delegada de Radio de la Grupo en la estraro de novembro 1975 (Valencia Luno n-ro 7); Antonio Madrigal, kiu aŭskultis ĝin nokte per la transistoro, memoras ke fine oni donis la adreson de la strato San Vicente kaj proponis senpagajn kursojn. Inter tiu ĉiusemajna kvaronhoro kaj la vendreda horo en Ràdio Klara kuŝas duonjarcento de la sama kutimo.