Kiam Zamenhof vizitis Valencion (1903-1936)
Antaŭ la Civila Milito, Valencio estis dum pli ol tri jardekoj unu el la plej aktivaj centroj de la hispana esperantismo. Jen tiu historio, antaŭa al tiu fondita de Fernando Soler Valls en 1903 kaj al ĝia reviviĝo en 1988.
1903: la Esperanto-Grupo de Valencio
En 1903, Fernando Soler Valls kunfondis kun Roman Ayza kaj Rafael Duyós Sedó la Esperanto-Grupon de Valencio, la ĝermon de ĉio kio venus poste. Inter la unuaj hispanaj esperantistoj elstaris ankaŭ Joaquín Arce Bodega (bibliotekisto de la Senato, en Madrido, unua diskonigisto de la gramatiko de Zamenhof), la militistoj Augusto Jiménez Loira kaj Rafael Duyós, la eskolapia patro Guinart i Garrigós kaj la komandanto Miguel Elizaicín, en Alikanto.
1909: la vizito de Zamenhof
La kulmina punkto de tiuj unuaj jaroj alvenis la 15-an kaj 16-an de septembro 1909, kiam Luis Lázaro Zamenhof, kreinto de Esperanto, vizitis Valencion okaze de la Universala Kongreso de Esperanto en Barcelono, tiun saman jaron. Li estis akceptita per amasa akcepto; oni inaŭguris solenaĵon honore al li en la teatro de la Regiona Ekspozicio, li vizitis monumentojn, la konservatorion kaj la muzeon de la urbo, kaj partoprenis en postkongresa evento kun internaciaj esperantistoj (kun ekskurso al Sagunto). Tiun nokton oni prezentis la operon La Bohème honore al li.
Inter la organizantoj kaj antaŭenigantoj de tiuj jaroj elstaris D-ro Aguilar Blanch (oftalmologo, prezidanto de la organiza komitato), Ramón Ayza (ĉefo de la Ĝenerala Stabo kaj esperanto-instruisto), la generalo Luis Moncada (prezidanto de la Grupo de Valencio), Vicente Inglada (aŭtoro de unu el la plej reputaciaj esperanto-gramatikoj), kaj Manuel Caplliure, profesoro ĉe la universitato. La movado disvastiĝis ankaŭ al Kastelono, Alikanto, Alcoy, Utiel, Enguera, Carcagente, Liria, Elche, Burriana, Vinaroz kaj Benicarló.
1911-1934: disvastiĝo kaj oficiala rekono
- 1911: la Gaceta de Madrid publikigas ordonon por enkonduki Esperanton en la hispanaj lernejoj.
- 1913: reeldono de la revuo El Sol Español.
- 1916: valencia partopreno en la 7-a Kongreso de la Kataluna Federacio, en Reus.
- 1917: mortas Zamenhof.
- 1923: Valencio gastigas la unuan Iberan Kongreson de Esperanto, kun reĝa subteno.
- 1924-1926: sinsekvaj naciaj kongresoj.
- 1931: Luis Hernández Huertas antaŭenigas la Laboristan Esperanto-Grupon.
- 1934: Valencio estas sidejo de la Hispana Esperanto-Konfederacio kaj gastigas la 14-an Internacian Kongreson de SAT (Sennacieca Asocio Tutmonda).
Aliaj elstaraj figuroj de ĉi tiu etapo estis Andrés Piñó (advokato kaj prezidanto de la federacio), Francisco Mañez, D-ro Serra de Liria kaj la generalo Elizaicín.
1936: la Civila Milito
Kun la ekesto de la Civila Milito, la valenciaj esperantistoj estis persekutitaj, akuzitaj je komunismo, kvankam kelkaj kursoj daŭris esti instruataj pli diskrete. Pri tiu persekuto kaj pri la posta reviviĝo de Esperanto en la urbo, jam en 1988, temas «Kiam Esperanto estis la tria lingvo de Valencio». Vi povas legi pli pri Fernando Soler Valls kaj la nuna fondaĵo en kiuj ni estas kaj la fontojn de ĉi tiu artikolo en ligiloj.